تكليف نرسيده بودند و عدم‌كنترل نوآموزان كم‌سن و سال و از سويى احتمال هتك حرمت به مسجد و همچنين ازدحام بيش از حد آنان - كه خود مانعى جدى براى عبادت‌كنندگان بود - مسئولان جامعه اسلامى را بر آن داشت تا در كنار مساجد ، مكتب و كُتّاب را براى استقرار و آموزش كودكان و نوآموزان بسازند . در برخى روايات ، سلمان فارسى را مبدع مكتب دانسته‌اند . « 1 » اين مطلب از دو جهت مىتواند اهميت داشته باشد ، از يك‌سو دليلى بر پيدايى مكاتيب در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله بوده ، و از ديگر سو مؤيد ايرانى بودن اصل كُتّاب باشد . « 2 » 4 . مدارس سير تكاملى مفهوم مدرسه در تمدن اسلامى مدرسه جايگاهى است برخوردار از ويژگىهاى فكرى توأم با اهداف و روش‌هاى مخصوص به خود كه در تاريخ آموزش در اسلام نقش مهمى ايفا نموده است . هرچند مدرسه با مفهوم آموزشى نوين خود از قرن چهارم هجرى شكل گرفت ، « 3 » پيشينه آموزشى آن به ادوار گذشته تاريخ بازمىگردد و به گونه‌اى نتيجه همه مظاهر تعليمات اسلامى پيش از خود از جمله مسجد بوده است . با محفوظماندن بخش‌هايى از سازمان آموزشى مساجد در مدرسه ، فعاليت علمى و آموزشى در خارج از مساجد استمرار يافت و مدرسه به عنوان مركز تعليمى بزرگ جهان اسلام به تربيت دانش‌پژوه پرداخت . اين مدارس اوليه با گذشت زمان ، دست‌مايه‌اى براى تكوين مدارس جديدى شدند كه با سبك و روشى نو و سازمانى پيشرو در قرن پنجم هجرى شكل گرفتند . مدارس در تمدن اسلامى كار خود را با دو شكل منحصر به فرد « خصوصى » و « دولتى » آغاز كردند . مدارس خصوصى خانه‌هايى بودند كه استادان و شاگردان با گردآمدن در آنجا ، به امر تعليم مىپرداختند . چنان كه از واژه خصوصى بر مىآيد ، عمومى نبودن آن موجب شده است تا نتوان تاريخ دقيقى براى تشكيل نخستين مدرسه خصوصى يافت . اما بىگمان استاد در صورت تمكن

--> ( 1 ) . هيثمى ، مجمع الزوائد و منبع الفوايد ، ج 9 ، ص 243 . ( 2 ) . منيرالدين احمد ، نهاد آموزش در اسلام ، ترجمه محمد حسين ساكت ، ص 59 . ( 3 ) . مقريزى ، المواعظ و الاعتبار بذكرالخطط و الآثار ، ج 4 ، ص 199 .